TERMINOLOGIA

Przekład tekstów źródłowych, zwłaszcza tych z odległych kulturowo krajów, jest nie lada wyzwaniem dla tłumaczy. Terminy buddyjskie, które są używane w oryginalnych tekstach Theravādy, często nie mają odpowiedników w języku polskim. Najprostszym rozwiązaniem byłoby zatem pozostawienie ich w oryginalnym (pāḷijskim) brzmieniu. Rodzi to jednak kolejny problem — ze zrozumieniem znaczenia i przyjęciem właściwej definicji, co może prowadzić do spekulacji i domysłów. Dlatego podjęliśmy decyzję o tłumaczeniu terminologii w możliwie najszerszym zakresie, dbając jednocześnie o precyzję i konsekwencję przekładu, tak aby nie wywoływał on nieporozumień.

Staramy się jednak nie zawężać wyjaśnienia do jednego tylko słowa przyjętego przez tłumacza. Najlepszym i najbardziej charakterystycznym przykładem tego jest wyraz dukkha, który doczekał się odpowiednika w języku polskim w postaci „cierpienia”. Słowo to, jakkolwiek bliskie znaczeniu oryginalnemu, nie oddaje całkowicie głębi i sensu wyrazu dukkha. Właściwszym słowem byłaby „krzywda”, jednak i ona samodzielnie nie wyczerpuje szerokiego znaczenia dukkhi. Dlatego Czytelnik może natknąć się na pozorną niekonsekwencję — w jednych miejscach w tekście będzie mowa o „cierpieniu”, a w innych o „bólu”, „niezadowoleniu”, „nieszczęściu”, „braku satysfakcji” itp. Wszystkie te wyrażenia sugerować będą jeden pāḷijski termin — dukkha. Każde z osobna jest częściowo prawdziwe, razem dając pełną perspektywę tego, czym jest dukkha.

Niektóre słowa, w tym większość nazw własnych, pozostawiamy niespolszczone, w ich oryginalnym, pāḷijskim zapisie. I tak np. stosujemy formę „Buddha” (zamiast powszechnie przyjętej „Budda”) dla podkreślenia wymowy przydechowego „h” (szerzej o wymowie piszemy niżej). Podobnie powstrzymujemy się od tłumaczenia takich terminów, jak Nibbāna, arahant, deva, Dhamma i in. Staramy się używać znaków diakrytycznych, jeśli tylko występują one w oryginale — tak samo, jak stosuje się je w zapisie obcojęzycznych zapożyczeń, np. à la. Ponadto nie zamieniamy pāḷijskiego „v” na polskie „w” (np. w nazwie „Theravāda”), głównie dlatego, że jego wymowa często różni się od „w” (patrz niżej).

Czytelnik może natknąć się na książki o tematyce buddyjskiej, w których używa się form sanskryckich tych samych terminów, które u nas pojawiają się w wersji pāḷijskiej, np. Dharma zamiast Dhamma, Nirvāna zamiast Nibbāna itd. Wynika to z różnić pomiędzy szkołami buddyjskimi odnośnie do tego, czy za swój język kanoniczny uznają pāḷijski, czy sanskryt. Używanie terminów pochodzących z Pāḷi (a więc Dhamma, Nibbāna itd.) jest charakterystyczne dla Theravādy.

Zachęcamy wszystkich do refleksji nad tym, co nam wiadomo o cierpieniu (dukkha), oraz do analizy innych terminów buddyjskich, dostrzegając głębię oryginalnego przekazu, który Buddha — powodowany współczuciem — starał się nam naświetlić.

Alfabet

Pāḷi to dialekt średnioindyjskiej grupy języków indoeuropejskich. W tym języku spisano nauki Buddhy (Tipiṭaka). „Pāḷi” dosłownie oznacza „szereg” lub „wiersz”. Teksty w języku pāḷijskim spisywano w różnych okresach oraz dostosowywano do miejscowych form transkrypcyjnych. W dzisiejszych czasach buddyści na Sri Lance i w południowo-wschodniej Azji używają własnych alfabetów do zapisywania tego uniwersalnego, kanonicznego języka Theravādy.

Przedstawiona dalej forma zapisu języka Pāḷi z charakterystycznymi znakami diakrytycznymi powstała w oparciu o alfabet łaciński. Alfabet ten składa się z czterdziestu jeden znaków — ośmiu samogłosek i trzydziestu trzech spółgłosek.

8 SAMOGŁOSEK (Pāḷi: sara) to: a, ā, i, ī, u, ū, e, o.

Samogłoski „a”, „i”, „u” są krótkie, zaś „ā”, „ī”, „ū” są długie; „e” i „o” są wymawiane długo za wyjątkiem sytuacji, gdzie występują przed podwójną spółgłoską, np.:

deva (długie „e”) — mettā (krótkie „e”);
loka (długie „o”) — phoṭṭhabbā (krótkie „o”).

33 SPÓŁGŁOSKI (Pāḷi: vyañjana):
grupa ka — gardłowe: k, kh, g, gh, ṅ
grupa ca — podniebienne (miękkie): c, ch, j, jh, ñ
grupa ṭa — podniebienne (cofnięte): ṭ, ṭh, ḍ, ḍh, ṇ
grupa ta — zębowe: t, th, d, dh, n
grupa pa — wargowe: p, ph, b, bh, m
pozostałe — podniebienne (miękkie): y
— podniebienne (cofnięte): r
— zębowe: l
— zębowo-wargowe: v
— zębne (ciche): s
— przydechowe: h
— podniebienne (cofnięte): ḷ
— nosowe: ṃ

Piąta w kolejności spółgłoska w każdej z pierwszych pięciu grup jest nosowa. Wszystkie spółgłoski przydechowe „kh”, „gh”, „ṭh”, „ḍh”, „th”, „dh”, „ph”, „bh” wymawia się ze słyszalnym wydechem po spółgłosce. Najlepiej ćwiczyć ich wymowę mając kartkę papieru przed ustami, która podczas wymowy tych spółgłosek powinna się wyraźnie poruszać na skutek wydechu. Zatem „th” należy wymawiać nie jak w słowie „tchawica”, lecz raczej jak w angielskiej nazwie kraju „Thailand”. Podobnie „ph” wymawia się nie jak w słowie „pchać”, ani tym bardziej nie jako „f” w angielskim słowie „photo”, lecz tak jak wymawia się prawidłowo w nazwie miasta „Phuket”.

Cofnięte spółgłoski „ṭ”, „ṭh”, „ḍ”, „ḍh”, „ṇ” należy wymawiać z czubkiem języka lekko cofniętym, nie dotykając zębów, lecz najwyższej części podniebienia twardego, tuż nad dziąsłami.

Przy wymawianiu spółgłosek zębowych „t”, „th”, „d”, „dh”, „n” czubek języka dotyka górnych zębów.

Spółgłoskę „c” wymawia się jak polskie „cz”, „j” jak polskie „dż”, „ñ” jak polskie „ń” (albo „ni”, jeśli po nim występuje samogłoska), „y” jak polskie „j”.

Spółgłoski „k”, „g”, „t”, „d”, „n”, „p”, „b”, „m”, „r”, „l”, „s”, „h” wymawia się tak samo jak w języku polskim. Spółgłoski „ṅ” i „ṃ” wymawia się podobnie do tylnojęzykowego „n” w wyrazie „ring”.

Różnica pomiędzy „ṅ” a „ṃ” jest trudna do rozróżnienia, ale pierwsza z tych spółgłosek — w przeciwieństwie do drugiej — nigdy nie występuje na końcu wyrazu. Zatem odnośnie do naszego przykładowego wyrazu „ring”, gdyby tylnojęzykowe „n” było zapisane przy pomocy „ṃ”, to po nim nie mogłoby wystąpić dźwięczne „g”.

Podwójne spółgłoski wymawia się jako jedną, robiąc krótką pauzę. Nie będzie to więc Bud-dha a raczej Bu…dha, podobnie jak w języku polskim można wymawiać jedno „k” z krótką pauzą w słowie „lekko” bądź jak „b” w słowie „hobby”.

Spółgłoskę „v” zasadniczo wymawia się jak polskie „w”, jednak czasem można usłyszeć zamiast tego dźwięk zbliżony do polskiego „ł”, np. wyraz „vata” czyta się raczej jak „łata”, niż jak „wata”.

Na koniec warto zaznaczyć, że nie ma jednej, poprawnej, „ortodoksyjnej” wymowy języka pāḷijskiego. Język ten przez wieki asymilując się do różnych kultur i różnych ludów, zmieniał także swoje brzmienie, dlatego w dzisiejszych czasach istnieją poważne problemy z odczytywaniem klasycznych tekstów.

Zachodni badacze buddyzmu wykształcili pewien styl wymowy, jednak nie ma żadnych dowodów na to, że ten system jest poprawny. Warto zauważyć, że Pāḷi jest językiem indoeuropejskim, natomiast ludność południowo- wschodniej Azji, która zachowała język pāḷijski, sama w większości mówi językami niespokrewnionymi z grupą indoeuropejską. Wyjątkiem jest tu syngaleski, którym posługuje się większość ludności Sri Lanki — należy on do rodziny indoeuropejskiej i to właśnie na nim badacze oparli system współczesnej wymowy pāḷijskiego.

Odwiedzając tradycyjne buddyjskie kraje Theravādy, można natknąć się zatem na różnie brzmiące recytacje czy wymowę pāḷijskiego. Np. w Kambodży można usłyszeć zamiast „balaṃ” — „beleng”, a zamiast „piṇḍapāta” — „bindabat”. Birma wykształciła swój własny „dialekt” pāḷijski, prawdopodobnie bazując na alfabecie Monów, dlatego „paccayo” jest tam wymawiane jak „pissajo” a „gacchāmi” jak „gissami”. Co ciekawe, zachowana w Birmie wymowa „j” jako „z” jest dość prawdopodobna. W Laosie — w którym, jak niemal we wszystkich krajach południowo-wschodniej Azji — występuje problem z wymową spółgłosek wargowych, zamiast „pañha” wymawia się „banhā”, a zamiast „dāna” — „tāna”. W Tajlandii, która zapożyczyła wymowę laotańską (a nie na odwrót), jest podobnie. Nawet na samej Sri Lance występują różnice w stosunku do wymowy przyjętej przez zachodnich badaczy. Chociaż jest to jedyny kraj, w którym można usłyszeć oryginalnie brzmiące spółgłoski podniebienne-cofnięte oraz gdzie przestrzega się długości wymowy samogłosek, to np. każde krótkie „a” występujące na końcu wyrazu wymawia się tam jak „æ” — zatem „kusumena nena” brzmi bardziej jak „kusumene nene”.

Jak widać, nie istnieje jeden system wymowy pāḷijskiego, jednak przedstawiona powyżej propozycja wymowy jest najbardziej prawdopodobna i została skomponowana w oparciu o dotychczasową wiedzę zebraną na temat języków średnioindyjskich.

Należy jednak pamiętać, że Tipiṭaka posiada liczne komentarze do tekstów podstawowych. Niektóre z tych komentarzy, czy nawet sub-komentarzy, chociaż zapisane zostały w języku pāḷijskim, to mają liczne naleciałości regionalne — w zależności od tego, gdzie powstały (najczęściej w Birmie lub w Tajlandii).

Słownik pāḷijsko-polski

Abhidhamma
Jedna z trzech ksiąg Tipiṭaki
buddyjski kanoniczny opis procesów i cech charakterystycznych umysłu

Abyāpajja / Avyāpajja
brak złej woli
spokój, wolność od zmartwień, brak wściekłości (patrz: byāpajja / vyāpajja)

Adiṭṭhāna
silna determinacja
stanowcza decyzja, mocne postanowienie

Adukkhamasukha
Ani bolesne ani przyjemne doznanie (vedanā)

Ājīva (sammā/ micchā)
Sposób życia (właściwy/niewłaściwy)
Piąta część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)

Ākāsa
przestrzeń

Akusala
Kammicznie niezdrowy
niewłaściwy, nieopłacalny

Anāgāmī
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
„nie powracający”, jeden ze stopni świętości (Ariya) na ścieżce do wyzwolenia

Anagāriya / Anagārika
Bezdomność / ten kto opuścił dom

Ānāpānasati
świadomość oddychania
Jedna z form obserwacji ciała (kāyānupassanā) będącej rodzajem satipaṭṭhāny, form ustanawiania świadomości

Anattā
Brak istoty,
a) metoda postrzegania zjawisk sugerujących brak istoty, brak jestestwa, brak jaźni, pustkę ego, bezosobowość, brak stałej substancji (ego, ducha lub duszy), brak istniejącego „ja”;
b) nic nie może się pojawić samo lub z pojedynczej przyczyny i nic nie może istnieć ani poruszać się samodzielnie, współ-bycie, współzależność wszystkiego ze wszystkim.
c) jedna z trzech uniwersalnych cech istnienia (zob. dukkha i anicca); zrozumienie anattā daje wyzwalający wgląd (paññā)

Anicca
Niestałość
a) brak stałości; wszystkie uwarunkowane zjawiska są nietrwałe; wszystko co zaczyna istnieć, zmienia się i odchodzi;
b) jedna z trzech uniwersalnych cech istnienia (zob. dukkha i anattā); zrozumienie anicca daje wyzwalający wgląd (paññā)

Anīgha
brak gniewu
przychylność, łagodność

Anusaya
potencjalne, utajone skazy

Apāya
Cztery stany niedoli
cztery wymiary bądź światy niższe tj; 1. Niraya - piekło, czyściec, świat karny 2. Tiracchāna – świat zwierząt. 3. Peta - głodne duchy, zmarli, ci którzy odeszli ze świata, cienie 4. Asura – upadłe anioły, tytani, zazdrosne bóstwa.

Appamāda
niezaniedbywanie
gorliwość, sumienność, obecność samo-świadomości (dosłownie: nie-zapominalstwo)

Arahant / Arahattaṃ / Arahat
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
„ten, który zniszczył wrogów (skazy)”, godny, jeden ze stopni świętości (Ariya) na ścieżce do wyzwolenia

Ariya
Szlachetny
osoba wyzwolona, dostrzeżenie nieuwarunkowanego (Nibbāna), zalicza się do nich Buddha, inni Paccekabuddhowie oraz uczniowie Błogosławionego, którzy osiągnęli jeden z czterech stopni szlachetności: 1. Sotāpanna – „wchodzący w nurt”, 2. Sakadāgāmi – „raz powracający”, 3. Anāgāmī – „nie-powracający”, 4. Arahattaṃ - „ten, który zniszczył wrogów (skazy)”.

Ariya Aṭṭhangika Magga
Szlachetna Ośmioraka Ścieżka
1. właściwy pogląd (sammā diṭṭhi); 2. właściwe intencje (sammā saṅkappa); 3. właściwa mowa (sammā vācā); 4. właściwe działanie (sammā kammanta); 5. właściwy sposób życia (sammā ājīva); 6. właściwy wysiłek (sammā vāyāma); 7. właściwa uważność (sammā sati); 8. właściwe skupienie (sammā samādhi)

Ariya Saccāni (Cattāro)
Szlachetne Prawdy (Cztery)
1. Szlachetna Prawda o Krzywdzie, 2. Szlachetna Prawda o Przyczynie Krzywdy, 3. Szlachetna Prawda o Niezradzaniu się Krzywdy, 4. Szlachetna Prawda o Ścieżce prowadzącej do Niezradzania się Krzywdy (Szlachetna Ośmioraka Ścieżka - Ariya Aṭṭhangika Magga)

Arūpa
świat bezforemny
niesubstancjalny, subtelny świat bądź stan

Asammoha-sampajañña
przejrzyste pojmowanie braku zaślepienia
przeniknięcie myślą i urzeczywistnienie anicca, dukkha i anattā

Āsava
skaza
oszołomienia umysłu, zmącenia, strapienia, zakłócenia, rozterki, zatroskania, lgnięcie do saṃsāry.

Asubha
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
medytacja nad obrzydliwością ciała, istnieje dziesięć obiektów zniechęcających i odstręczających od cielesności

Asura
zazdrosne bóstwa
upadłe anioły, tytani, pół-bogowie

Attā
istota, jestestwo
ego, osobowość, „ja”, jednostkowe postrzeganie samego siebie jako odrębnej i samodzielnej istoty

Avera
łagodność
brak wrogości, życzliwość, przyjacielskość, spokój

Avijjā
niewiedza
nieznajomość Czterech Szlachetnych Prawd, powodująca cierpienie, jedno z ogniw Współzależnego Powstawania (Paṭicca-samuppāda), synonim moha

Āvuso
Bracie
drogi przyjacielu – forma grzecznościowa w jakiej mnisi zwracają się między sobą.

Bala
Siły
potęga, siły wojskowe, pięć cech duchowych: 1. wiara, przekonanie (saddhā), 2. energia (viriya), 3. uważność (sati), 4. koncentracja (samādhi), 5. mądrość (paññā)

Bāla
głupiec

Bhagavā
Błogosławiony
jeden z tytułów nadawanych Buddzie

Bhava-taṇhā
pragnienie bycia
chęć zaistnienia, stawania się, wola życia

Bhaya
bojaźń, strach

Bhante / Bhadante
Czcigodny!
odpowiednia forma zwracania się do mnicha buddyjskiego (bhikkhu).

Bhava
bycie, stawanie się

Bhāvanā
Rozwój mentalny, medytacja, doskonalenie umysłu

Bhāvanāmayā paññā
mądrość lub wiedza zdobyta przez bezpośrednie doświadczenie, przez rozwój mentalny

Bhikkhu / Bhikkhunī
w pełni wyświęcony mnich / mniszka, członkowie Saṅghi

Bhūta
byt, to co bytuje

Bodhipakkhiya dhammā
siedem współdziałań przebudzenia
4 podstawy uważności + 4 właściwe wysiłki + 4 moce + 5 sił + 5 zdolności duchowych + 7 czynników oświecenia + 8-raka szlachetna ścieżka

Bodhisatta
istota dążąca do Przebudzenia

Bojjhaṅga
czynniki oświecenia
1. uważność (sati), 2. badanie Dhammy (dhammavicaya), 3. energia (viriya), 4. radosne uniesienie (pīti), 5. uspokojenie (passaddhi), 6. skupienie / koncentracja (samādhi), 7. zrównoważenie (upekkhā)

Brahmā
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
imię najwyższego boga w religii starożytnych Indii, stwórcy i zbawcy.

Brahmacariya
święty żywot
życie w czystości, celibacie, zgodnie z zaleceniami moralnymi

Brahmana
Bramin, święta osoba
jedna z czterech kast (vaṇṇa – dosł. kolor) w dawnych Indiach, kasta kapłanów

Brahmavihāra
„siedziby niebiańskie”, cztery medytacje najwyższej dobroci
dobroczynne stany umysłu, nieskończone, bezgraniczne medytacje (tzn bez ograniczeń, bez wyróżniania): 1. miłująca dobroć (mettā) 2. współczucie (karunā), 3. współ-radość (muditā), 4. zrównoważenie (upekkhā)

Buddha
Przebudzony, Oświecony
nazwa funkcyjna istoty, która potrafi w pełni wyłożyć Dhammę, dzięki której inne istoty także mogą wyzwolić się z saṃsāry (Siddhāttha Gotama mając 35 lat stał się Buddhą, którego Nauka (Sāsana) trwa do dziś)

Byāpāda / Vyāpāda
gniew
wściekłość, awersja, (patrz: dosa) chęć zranienia, zła wola, chęć dręczenia innych, jedna z przeszkód (patrz: nīvaraṇa)

Cakkavattin
Władca Świata
dosł. ten, który obraca kołem, osią świata

Carita
temperament
lubieżny (rāgacariyā), ewentualnie pożądliwy, zachłanny, żądny,
gniewny (dosacariyā),… wrogi, nienawistny, niegodziwy
tępy (mohacariyā),…błędny, złudny, głupi
pełen wiary (saddhācariyā)… ufny, oddany
inteligentny (buddhicariyā)… mądry
refleksyjny (vitakkacariyā)…. wnikliwy, uczony, analityczny

Cetanā
intencja, wola

Cetasika
czynnik mentalny
termin odnosi się do 52 czynników mentalnych, wymienionych w Abhidhammie; niektóre są kammicznie neutralne, inne kammicznie zdrowe, jeszcze inne kammicznie niezdrowe, 52 czynniki mentalne to: 1. doznanie (vedanā) 2. kojarzenie (saññā) oraz 50 złożoności umysłowych (saṅkhāra).

Chanda
gorliwość
zdrowa intencja, entuzjazm, aspiracja, zapał, uniesienie

Cintāmayā paññā
mądrość lub wiedza zdobyta przez myślenie i rozumowanie, przez analizę intelektualną

Citta
umysł
1. umysłowość, serce (ceto)
2. obserwacja umysłu - (cittānupassanā) - jedna z czterech rodzai satipaṭṭhāny, form ustanawiania świadomości

Dāna
dawanie
dar, ofiara, szczodrość

Dassanā
dostrzeganie
pierwszy stopień świętości na ścieżce do wyzwolenia (Sotāpatti – „wchodzący w nurt”), przebłysk prawdy, dostrzeżenia nieuwarunkowanej rzeczywistości, zauważenie prawdziwej Dhammy, wizja Czterech Szlachetnych Prawd.

Deva
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
1. bóstwo, bóg, bogini (devatā), istota niebiańska, wszelkie istoty nad-ludzkie (w tym także nāgowie czy strażnicy drzew, etc), dziwy
2. deszcz, chmura deszczowa, niebo, światło dzienne

Dhamma
[w zależności od kontekstu, pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
a) prawo naturalne, natura zjawisk, stan rzeczy
b) obiekt, rzecz, zjawisko
c) doktryna buddyjska, nauka Buddhy
d) dhamma-nupassanā - (obserwacja natury zjawisk) jedna z czterech rodzai satipaṭṭhāny (form ustanawiania świadomości).
e) dhamma-vicaya – badanie Dhammy – jedna z bojjhaṅga (czynników oświecenia)

Dhātu
element, pierwiastek
składnik, żywioł

Dibbacakkhu / dibbasota
niebiańskie oko / niebiańskie ucho
nadnaturalne zdolności widzenia / słyszenia innych światów, osiągane dzięki praktyce medytacyjnej

Diṭṭhi (sammā/ micchā)
pogląd (właściwy/niewłaściwy)
wierzenie, spekulatywna opinia, pierwsza część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)

Domanassa
każdy rodzaj nieprzyjemnego uczucia mentalnego
bolesny, krzywdzący i niesatysfakcjonujący stan bądź uczucie umysłowe, smutek, żal, depresja

Dosa
niechęć
nienawiść, gniew, każdy rodzaj awersji lub niechęci (również smutek, strach, opór itp.)

Dukkha
krzywda
a) cierpienie wynikające z krzywdy, niezadowolenie, ból, cierpienie, nieszczęście (dukkha-dukkha);
b) cierpienie wynikające ze zmiany (vipariṇāma-dukkha);
c) cierpienie wynikające z wytworzeń umysłowych, niezadowalająca natura wszelkich form istnienia, wszystkich uwarunkowanych, złożonych zjawisk (saṅkhāra-dukkha);
d) jedna z trzech uniwersalnych cech istnienia (zob. anicca i anattā); zrozumienie dukkha daje wyzwalający wgląd (paññā)
e) nieprzyjemne uczucie / doznanie (vedanā) – uczucie umysłowe krzywdzące, doznanie cielesne bolesne

Dukkha-dukkha
cierpienie wynikające z krzywdy
niezadowolenie, ból, cierpienie, nieszczęście

Ekaggatā
spójność
zintegrowana unifikacja, jednopunktowość, przesycona jednorodnym spokojem osobliwość czynnik wchłonięcia medytacyjnego (jhāna), które przeciwdziała pragnieniu przyjemności zmysłowej (kāmachanda)

Ekodibhāva
ujednolicenie
zjednoczenie, jednolitość, jednorodność umysłu w trakcie wchodzenia w jhāny

Gocara-sampajañña
przejrzyste pojmowanie lub rozpoznanie wszelkich stanów jako procesów fizyczno -mentalnych.

Iddhi (pādā)
moce (podstawa)
potencjał, powodzenie, moce nadprzyrodzone, cztery cechy duchowe: 1. gorliwość (chanda), 2. energia (viriya), 3. umysł (citta), 4. rozeznanie (vīmaṃsā)

Indriya
zdolności duchowe
właściwości kontrolujące, pięć cech duchowych: 1. wiara, przekonanie (saddhā), 2. energia (viriya), 3. uważność (sati), 4. koncentracja (samādhi), 5. mądrość (paññā)

Jātaka
historia o narodzinach
bajka buddyjska o poprzednich wcieleniach bodhisatty

Jāti
początek życia
narodziny, nowe życie

Jarā
starość

Jhāna
medytacyjne wchłonięcie, absorpcja mentalna
1. Ukierunkowane rozpatrywanie, vitakka nakierowuje umysł na przedmiot, przeciwdziała odrętwieniu i ospałości (thīna middha)
2. wnikliwe dochodzenie, vicāra „zakotwicza się w nim” i go podtrzymuje, dzięki czemu stan nakierowania umysłu jest kontynuowany i intensyfikowany, przeciwdziała wątpliwościom (vicikicchā)
3. radosne uniesienie (pīti), przeciwdziała gniewowi (byāpāda/vyāpāda)
4. błogość (sukha), przeciwdziała niezrównoważeniu i zaniepokojeniu (uddhacca- kukkucca)
5. zintegrowana unifikacja (ekaggatā), przeciwdziała pragnieniu przyjemności zmysłowej (kāmachanda)

Zanik ukierunkowego rozpatrywania (vitakka) oraz wnikliwego dochodzenia (vicāra) doprowadza do wejścia w drugą jhānę [pozostają radosne uniesienie (pīti), błogość (sukha) oraz zintegrowana unifikacja (ekaggatā)]. W trzeciej zanika radosne uniesienie, a w czwartej na miejsce błogości pojawia się zintegrowana unifikacja, (choć komentarze mówią, że jest obecna we wszystkich jhānach). Ostatnie wchłonięcie można osiągnąć po wyzbyciu się wszystkich smutków i radości, jest ono opisywane jako stan poza bólem i przyjemnością.

Kalyāṇa
dobry, dobrze

Kāma
przyjemność zmysłowa
1. kāmachanda – pragnienie przyjemności zmysłowej, jedna z pięciu przeszkód (patrz: nīvaraṇa)
2. kāmaloka – świat zmysłowy, sfera ziemska

Kamma
intencjonalne działanie (ciała, mowy, umysłu), wolicjonalna czynność
Kammanta (sammā/ micchā), działanie (właściwe/niewłaściwe), czwarta część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)

Karuṇā
współczucie
jedna z czterech bezgranicznych medytacji (Brahmavihāra)

Kāyā (nupassanā)
Ciało (obserwacja)
Jedna z czterech rodzai satipaṭṭhāny, form ustanawiania świadomości

Khandha
składowa
ogniwo, skupisko lub kategorie, pięć składowych przywiązania - (rūpa, vedanā, saññā, saṅkhāra, viññāṇa)
i. Składowa form materialnych - rūpakkhandhakathā
ii. Składowa świadomości - viññāṇakkhandhakathā
iii. Składowa doznań i uczuć - vedanākkhandhakathā
iv. Składowa kojarzenia - saññākkhandhakathā
v. Składowa wytworzeń umysłowych (zamysłu) – saṅkhār - saṅkhārakkhandhakathā

Khanti
cierpliwość

Khattiya/kshatriya/kṣatriya
kasta wojowników, aryjskiego rodowodu, z której wywodził się Buddha
jedna z czterech kast (vaṇṇa – dosł. kolor) w dawnych Indiach

Kilesa
zanieczyszczenia umysłu, skazy, niezdrowe właściwości umysłu
wszelkie manifestacje chciwości, niechęci i złudzenia (zob. lobha, dosa, i moha)

Kukkucca
zaniepokojenie
zmartwienie, szkodzenie, (w parze z uddhacca) jedna z pięciu przeszkód (patrz: nīvaraṇa)

Kusala
kammicznie zdrowy
właściwy, korzystny

Lobha
chciwość
wszelkie rodzaje pragnienia lub chęci (synonim taṇhā)

Loka
świat
lokuttara - ponadświatowe

Magga
ścieżka
1. magga-ñāna, znajomość ścieżki (wiodącej do Oświecenia)
2. magga-phala, dosłownie „ścieżka i owoc, owoc ścieżki”, synonim Oświecenia

māna
zarozumiałość,
pycha, wyniosłość, próżna duma

Manussa
człowiek, istota ludzka

Maraṇa
śmierć

Mettā
miłująca dobroć,
bezinteresowna życzliwość, bezwarunkowa miłość, jedna z czterech bezgranicznych medytacji (Brahmavihāra)

Middha
ospałość
otępiałość, apatia, niezdarność (w parze z thīna) jedna z pięciu przeszkód (patrz: nīvaraṇa)

Moha
iluzja, ułuda, ignorancja
omroczenie, niezrozumienie, niedostrzeganie rzeczywistości (synonim avijjā)

Muditā
współ-radość, altruistyczne cieszenie się z kimś jego sukcesem
jedna z czterech bezgranicznych medytacji (Brahmavihāra)

Nāga
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
istoty wężopodobne, żyjące we własnym wymiarze, czy też świecie

Nāma
„nazwa”, procesy mentalne, umysł
zbiorcza nazwa dla vedanā, saññā, saṅkhāra i viññāṇa

Nāma-rūpa
zespolenie umysłu i materii
nazwa i forma, procesy mentalno-fizyczne

Ñāna
poznanie, pojmowanie, wiedza, synonim paññā

Nekkhamma
wyrzeczenie się

Nibbāna
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
wygaszenie cierpienia, oświecenie, całkowity zanik krzywdy, to co nieuwarunkowane, brak niewoli, nieujarzmione, stan bez-śmiertny, absolutna wolność, stan nieuwiązania, brak dukkhi

Nikāya
kolekcja
klasa, grupa, domena

Nimitta
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
1. znak (np. medytacyjny), przedstawienie, symptom,
2. wróżba, omen, zapowiedź, prognostyk, urok

Niraya
piekło
czyściec, świat karny

Nirodha
zanik, niezradzanie

Nīvaraṇa
przeszkody
trudności, zaszłości umysłowe, kompleksy. Istnieje pięć przeszkód: 1. gniew (byāpāda/vyāpāda) 2. pragnienie przyjemności zmysłowej (kāmachanda) 3. odrętwienie i ospałość (thīna middha) 4. niezrównoważenie i zaniepokojenie (uddhacca kukkucca) 5. wątpliwości (vicikicchā)

Pabbajjā
ten kto wywędrował
1. ktoś, kto opuścił świat, przyjmując życie wędrowca na drodze ku oświeceniu,
2. członek zakonu buddyjskiego (samana i bhikkhu),
3. akt wyświęcenia na mnicha, zadowolenie z porzucenia świata (pabbajjāsukha)

Paccekabuddha
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
ten kto przebudził się samodzielnie, pojedynczy Buddha, niezdolny do głoszenia Dhammy

Pāḷi
nazwa języka, w którym po raz pierwszy spisano nauki buddyjskie (Kanon Pāḷijski)

Paññā
mądrość
zrozumienie, wiedza, wgląd (synonim ñāna)

Paññatti
relatywna (pojęciowa) rzeczywistość,
myśli oraz ich określenia, desygnaty

Pāpa
złe, niedobre

Paramattha
ostateczna rzeczywistość

Pāramī
doskonałości
potencjalne „talenty”: szczodrość (dāna), moralność (sīla), wyrzeczenie się (nekkhamma), mądrość (paññā), energia (viriya), cierpliwość (khanti), zgodność z prawdą (sacca), mocne postanowienie (adiṭṭhāna), miłująca dobroć (mettā) oraz zrównoważenie (upekkhā)

Parideva
lament

Parinibbāna
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
ostateczna nibbāna, całkowite wygaśnięcie, oznacza zwykle śmierć cielesną osoby oświeconej

Pariyuṭṭhāna
opętanie, obsesja
skazy, które przejawiają się na poziomie umysłu w postaci natrętnych myśli

Passaddhi
uspokojenie, wyciszenie

Paṭicca-samuppāda
współzależne powstawanie,
współtworzenie przyczynowo-skutkowe, ogniwa uwarunkowanych następstw

Avijjā-paccayā saṅkhārā, saṅkhāra-paccayā viññāṇaṃ, viññāṇa-paccayā nāma-rūpaṃ, nāmarūpa-paccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatana-paccayā phasso, phassa-paccayā vedanā, vedanā-paccayā taṇhā, taṇhā-paccayā upādānaṃ, upādāna-paccayā bhavo, bhava-paccayā jāti, jāti-paccayā jarā-maraṇaṃ, soka-parideva-dukkha-domanass-upāyāsā sambhavanti.

Niewiedza poprzedza wytworzenia umysłowe (zamysł), wytworzenia umysłowe (zamysł) poprzedzają świadomość, świadomość poprzedza zespolenie umysłu i materii, zespolenie umysłu i materii poprzedza sześć podstaw zmysłowych, sześć podstaw zmysłowych poprzedza zetknięcie, zetknięcie poprzedza doznanie/uczucie, doznanie/uczucie poprzedza pragnienie, pragnienie poprzedza przywiązanie, przywiązanie poprzedza stawanie się, stawanie się poprzedza początek życia, początek życia poprzedza starość, śmierć, żal, lament, krzywdę, smutkek i rozpacz.

Avijjāya tveva asesa virāga nirodhā saṅkhāra nirodho, saṅkhāra nirodhā, viññāna ṇirodho, viññāna nirodhā, nāmarūpa nirodho, nāmarūpa nirodhā, saḷāyatana nirodho, saḷāyatana nirodhā, phassa nirodho, phassa nirodhā, vedanā nirodho, vedanā nirodhā, taṇhā nirodho, taṇhā nirodhā, upādāna nirodho, upādāna nirodhā, bhava nirodho, bhava nirodhā, jāti nirodho, jāti nirodhā jarā, maraṇa, soka-parideva-dukkha-domanass-upāyāsā nirujjhanti.

Gdy niewiedza zanika, wytworzenia umysłowe (zamysł) zanikają, gdy wytworzenia umysłowe (zamysł) zanikają, świadomość zanika, gdy świadomość zanika, zespolenie umysłu i materii zanika, gdy zespolenie umysłu i materii zanika, sześć podstaw zmysłowych zanika, gdy sześć podstaw zmysłowych zanika, zetknięcie zanika, gdy zetknięcie zanika, doznanie/uczucie zanika, gdy doznanie/uczucie zanika, pragnienie zanika, gdy pragnienie zanika, przywiązanie zanika, gdy przywiązanie zanika, stawanie się zanika, gdy stawanie się zanika, początek życia zanika, gdy początek życia zanika, starość, śmierć, żal, lament, krzywda, smutek i rozpacz zanikają.

Phala
owoc, żniwo
magga-phala, dosłownie „ścieżka i owoc, owoc ścieżki”, synonim Oświecenia

Phasso
zetknięcie, kontakt

Piṇḍpāta
jałmużna
rekwizyt pożywienia, posiłek zbierany do miski żebraczej przez mnicha (bhikkhu)

Pīti
radosne uniesienie
zainteresowanie, entuzjazm, zachwyt, przyjemne uczucie, czynnik wchłonięcia medytacyjnego (jhāna), który przeciwdziała gniewowi (byāpāda/vyāpāda)

Puñña
zasługa
pożytek, przydatność, sprzyjać

Puṇṇa
pełnia, kompletność, spełnienie

Puthujjana
pospolity człowiek
pospólstwo, gmin, zwykli, nieoświeceni ludzie, ordynarni, pełni zaślepienia, ktoś związany ze światem doczesnym, mierny, tuzinkowy

Rāga
pożądanie

Rūpa
materia
procesy fizyczne, cielesność, „forma”

Sabba
wszystko
całość, każdy

Sacca
prawda
zgodność z prawdą, prawdomówność

Saddhā
wiara, silne przekonanie
ufność, zaufanie, dowierzanie

Sādhu!
Dobrze powiedziane, dobrze zrobione!
rodzaj pochwały, wyrażenia aprobaty

Sakadāgāmi
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
„raz powracający”, jeden ze stopni świętości (Ariya) na ścieżce do wyzwolenia

Saḷāyatana
sześcioraka baza zmysłowa, sześć zmysłów, pole zmysłowe

Samādhi (sammā/ micchā)
koncentracja, skupienie (właściwa/niewłaściwa)
ustanie, spokój, nieruchomość i stabilność umysłu, ósma część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)

Samāhita
stabilność
integralność umysłu

Samaṇa / samaṇera
pustelnik / nowicjusz buddyjski

Samatha
medytacja spokoju, skupienia, ustania

Saṃkhitta
przygnębienie
dosł. skurczenie

Sammā
całkowicie, kompletnie, właściwie

Sampajāna
przejrzyste pojmowanie
pełne mądrości, dostrzeganie rzeczywistości zgodnie ze wskazówkami Buddhy

Saṃsāra
kołowrót ponownych wcieleń
cykl cierpienia

Saṃyojana
zniewolenie, jarzmo
Istnieje 10: (1) sakkāyadiṭṭhi - przekonanie o istnieniu trwałej osobowości; (2) vicikicchā - wątpliwości odnośnie Doktryny (3) sīlabbataparāmāso - wiara w wyzwolenie poprzez rytuały i ceremonie (4) kāmacchando - pragnienie przyjemności zmysłowej (5) vyāpādo - gniew (6) rūparāgo – pożądanie odnośnie świata materii (7) arūparāgo - pożądanie odnośnie świata niematerialnego (8) māno - zarozumiałość (9) uddhacca - niezrównoważenie (10) avijjā – niewiedza.

Saṅgha
społeczność, wspólnota szlachetnych (Ariya)
oznacza także grupę minimum czterech mnichów (bhikkhu)

Saṅkappa (sammā / micchā)
intencja (właściwa / niewłaściwa)
Druga część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)

Saṅkhāra
złożoność, wytworzenia, część, zamysł
a) twory mentalne, reakcje umysłowe, konglomerat uwarunkowanych procesów myślowych, komplikacje, bez założeń/spontanicznie (a-saṅkhārika), z założeniami/z premedytacją (sa-saṅkhārika),
b) zbiór fizycznych form oraz ich cech, zgrupowanie, skupisko, składowa wytworzeń umysłu (saṅkhāra-khandha),
c) kompilacja umysłowa, formacja, przejaw, agregat, pożyteczne złożenia umysłowe (puññābhisaṅkhāra), niepożyteczne złożenia umysłowe (apuññābhisaṅkhāra), nieporuszone złożenia umysłowe (āneñjābhisaṅkhāra).

Saṅkhāra-dukkha
cierpienie wynikające z wytworzeń
niezadowalająca natura wszelkiego istnienia, wszystkich uwarunkowanych, skomplikowanych zjawisk

Saññā
kojarzenie
rozpoznawanie, pamięć, postrzeganie, percepcja

Sappāya-sampajañña
przejrzyste pojmowanie pożyteczności

Saraṇa
schronienie, bezpieczeństwo, uciekanie się do kogoś / czegoś.

Sāsana
Nauka Buddhy
porządek, nauczanie, praktyka, przekaz, instrukcja, epistoła, przesłanie

Sati (sammā/ micchā)
uważność, świadomość, przytomność, pamięć (właściwa/niewłaściwa)
1. Siódma część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)
2. Sati-sampajañña - przejrzyste pojmowanie uważności

Satipaṭṭhāna
ustanowienia świadomości, podstawy uważności
cztery rodzaje satipaṭṭhāny: postrzeganie ciała (kāyānupassanā), postrzeganie doznań i uczuć (vedanānupassanā), postrzeganie umysłu (cittānupassanā), postrzeganie natury zjawisk (dhammānupassanā)

Satta
istota

Sātthaka-sampajañña
przejrzyste pojmowanie czy konkretne postępowanie ciałem, mową bądź umysłem jest odpowiednie czy też nie

Sīla
moralność
etyka, cnota

Sikkhā
uzdalniać się, praktykować
ten kto przechodzi trening

Sīvathikā
kontemplacje na cmentarzach, medytacje nad rozkładem zwłok
dziewięć obserwacji cmentarnych stopni rozkładu

Soka
żal

Somanassa
przyjemne uczucia i wrażenia umysłowe
wszelkie przyjemne odczucia umysłowe, mentalnie pozytywne uczucia

Sotāpanna
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
„wchodzący w nurt”, jeden ze stopni świętości (Ariya) na ścieżce do wyzwolenia

Sudda/ śūdra
chłopi
jedna z czterech kast (vaṇṇa – dosł. kolor) w dawnych Indiach, najniższa z kast

Sukha
błogość, szczęście
1. przyjemne uczucie / doznanie (vedanā) – uczucie umysłowe błogie, doznanie cielesne miłe
2. czynnik wchłonięcia medytacyjnego (jhāna), który przeciwdziała niezrównoważeniu i zaniepokojeniu (uddhacca- kukkucca)

Suññatā
nicość, pustka, próżnia

Sutamayā paññā
mądrość lub wiedza zdobyta poprzez czytanie albo słuchanie

Sutta
mowa Buddhy
wykład, dyskurs, to co usłyszane

Tathāgata
[pozostawione zwykle w oryginalnym brzmieniu]
1. Ten, który obudził się i dostrzegł prawdę o naturze świata, o przyczynie, o zaniku oraz o drodze prowadzącej do tegoż zaniku.
2. Ten, który przebudził się do całkowitego poznania wszystkich możliwych zjawisk.
3. Ten, który mówi tak jak jest (tathā).
4. Ten, który robi to co mówi (tathā).
5. Ten, który jest ponad przeciętnością świata.
6. Ten, który przyszedł (tathā āgata) wypełniając wszystkie dziesięć Paramit.
7. Ten który przeszedł (tathā gata) wypełniając wszystkie 37 czynników prowadzących do Przebudzenia.

Taṇhā
pragnienie
obsesja, lgnięcie, pożądanie (synonim lobha) 1. (kāma-taṇhā) pragnienie zmysłowej przyjemności, 2. (bhava-taṇhā) pragnienie stawania się, 3. (vibhava-taṇhā) pragnienie niebytu.

Thero / Therī
mnich ze starszyzny / mniszka ze starszyzny
starszeństwo ustala się wg czasu spędzonego w społeczności zakonnej (Saṅgha)

Theravāda
Wiedza Starszyzny, Droga Starszych
dosł. „to co powiadają starsi”- nazwa jednej z osiemnastu wczesnobuddyjskich szkół, która jako jedyna przetrwała do dzisiejszych czasów, zwana także Buddyzmem Południowym.

Thīna
odrętwienie
zastygnięcie, nieczułość (w parze z middha) jedna z pięciu przeszkód (patrz: nīvaraṇa)

Tipiṭaka
Trójkosz Nauki Buddhy
trzy kosze Kanonu Pāḷijskiego: Vinayapiṭaka, Suttapiṭaka oraz Abhidhammapiṭaka

Tiracchāna
świat zwierząt

Uddhacca
niezrównoważenie
niepokój, wzburzenie, (w parze z kukkucca) jedna z pięciu przeszkód (patrz: nīvaraṇa)

Upādāna
przywiązanie

Upāsaka / Upāsikā
Świeccy wyznawcy; mężczyzna / kobieta

Upaṭṭhāna
ustanawianie
1. zakładanie, tworzenie, ustalanie
2. dziedzina, obszar, domena

Upāyāsā
rozpacz

Upekkhā
równowaga
a) neutralne uczucia i wrażenia (vedanā);
b) spokój, zrównoważenie, zdrowy stan mentalny (saṅkhāra, cetasika)

Uposatha
dzień odświętny
dzień postu, dzień pełni księżyca, nowiu, pierwszej i ostatniej kwadry

Vācā (sammā/ micchā)
mowa (właściwa/niewłaściwa)
Trzecia część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)

Vassa
pora deszczowa
czas odosobnienia mnichów

Vāyāmā (sammā/ micchā)
wysiłek (właściwy/niewłaściwy)
Szósta część Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki (Ariya Aṭṭhangika Magga)

Vedanā (nupassanā)
doznanie (cielesne) / uczucie (umysłowe)
1. mogą to być uczucia i wrażenia umysłowe: błogie (somanassa), krzywdzące (domanassa) lub neutralne (upekkhā) oraz doznania cielesne: bolesne (dukkhā) miłe (sukha) oraz ani bolesne ani przyjemne (adukkhamasukha).
2. (obserwacja) jedna z czterech rodzai satipaṭṭhāny, form ustanawiania uważności.

Vessa/ Vaiśya
kupcy
jedna z czterech kast (vaṇṇa – dosł. kolor) w dawnych Indiach, trzecia w kolejności

Vicāra
wnikliwe dochodzenie
proces badawczy, dociekanie, czynnik wchłonięcia medytacyjnego (jhāna), który przeciwdziała zwątpieniu (vicikicchā)

Vicikicchā
niepewność, wątpienie
jedna z pięciu przeszkód (patrz: nīvaraṇa)

Vikkhitta
wzburzenie
dosł. rozproszenie

Vinaya
Jedna z trzech ksiąg Tipiṭaki
zasady prowadzenia się i dyscypliny dla mnichów (bhikkhu) oraz mniszek (bhikkhunī)

Viññāṇa
obecność, świadomość
(pod)świadomość pasywna, poznawanie bez rozróżniania, odbierający bądź wiedzący umysł

Vīmaṃsā
rozeznanie
jedna z czterech podstaw mocy (Iddhipādā)

Vimutti
wyswobodzenie

Vipāka
rezultat, efekt
konsekwencja kammy

Viparināma-dukkha
cierpienie wynikające ze zmiany

Vipassanā
wgląd, medytacja wglądu

Viriya
energia
aktywność mądrości, „nieustanne przypominanie sobie”

Vitakka
ukierunkowane rozpatrywanie
rozważanie, myślenie zogniskowane na obiekcie, czynnik wchłonięcia medytacyjnego (jhāna), które przeciwdziała odrętwieniu i ospałości (thīna middha)

Yāma
król świata zmarłych
bóg śmierci (deva), jest poza dobrem i złem

Yathābhūta
tak jak jest, rzeczywistość
faktyczność, stan rzeczy, prawidłowość zgodna z rzeczywistością

Yoniso manasikāra
stosowne przyłożenie uwagi
a) właściwe nastawienie, właściwy nastrój, właściwa uwaga;
b) mądra koncentracja, stosowne przyłożenie uwagi


Porady dla tłumaczy

Tłumacz, który wybierze sobie tekst do przetłumaczenia (lub zostanie mu takowy przesłany) powinien stworzyć edytowalny dokument tekstowy (doc, odt) w którym będzie tabela. W jednej kolumnie wiersze będą zawierały agielską wersję, w drugiej - polskie tłumaczenie. Przykład poniżej:

angielski tekst oryginału polskie tłumaczenie
kolejny akapit angielskiego tekstu tłumaczenie tego akapitu

Nie ma kanonicznie ustalonego zbioru terminów przełożonych na język polski. Natomiast staramy się ujednolicać terminologię, tak by tłumaczenia były spójne i zrozumiałe dla czytelników. Dlatego też słownik powyżej jest pewną propozycją, co ważne czasem terminy ulegają zmianie, czy to pod wpływem różnego rodzaju dyskusji z innymi tłumaczami, czy też podpatrzone w innych książkach/przekładach buddyjskich, nie związanych z Sasaną. Tłumacz może mieć swoje propozycje, natomiast nie może to być furtką do nieustających dyskusji i sporów o przekład terminów. Stosujemy drogę środka - powyższy przekład daleki jest od ideału, natomiast poparty jest wieloletnią pracą portalu. Poniżej kilka konkluzji:

1. Używamy tzw form hybrydowych. Oznacza to, że słowa Buddha, Dhamma, Nibbāna, saṅkhāra, etc pisane są tak jak w zromanizowanym zapisie pāḷijskim. Jest kilka powodów dlaczego tak robimy. Po pierwsze - gdy chodzi na przykład o przydechowe "h" w słowach - warto właściwie wymawiać termin Przebudzonego, tak jak warto znać wymowę języka kanonu. Spolszczenia mogą jedynie uprościć wymowę, często ją przeinaczając (przykładowe Budda, bez "h", które jest nieprawidłowe i niewłaściwie wymawiane przez Polaków). Dlatego warto zapoznać się ze wstępem tego słownika, by nauczyć się wymowy zapisu. Oprócz tego - taki zapis wyróżnia teksty Theravādy od tekstów innych buddyjskich tradycji, co może tylko pomóc, gdyż już przez sam zapis terminów będzie wiadomo z jakiej szkoły dany nauczyciel pochodzi. Nie chodzi tu o wyróżnianie się, czy sztuczne podziały, a o przejrzystość, ponieważ faktem jest że doktryny różnych szkół buddyjskich różnią się między sobą. Nie musimy znać nazwisk wszystkich autorów (a tylko tak w ujednoliconej terminologii możemy rozpoznać tradycję nauczyciela), natomiast jeśli mowa jest o naukach kanonu pāḷijskiego lub wczesnych szkół, zapis zawierać będzie pāḷijską terminologię, natomiast gdy będzie to tekst wywodzący się ze szkół używających sanskrytu, staramy się używać sanskryckich zapisów (Dharma, saṃskāra, etc).

2. Numerujemy sutty według spisu na podstronie (http://sasana.wikidot.com/tipitaka). Najlepiej skopiować cały tytuł jeśli w tekście występuje przypis. Tytuł sutty skłąda się z: a) nazwy pāḷijskiej b) w nawiasie - specyficznej numeracji porządkowej portalu Sasana c) w nawiasie dalej - polskiego tłumaczenia tytułu. Więcej o nuemracji tu: http://sasana.wikidot.com/forum/t-278496/przedsionek-tipitaki-wskazowki
(nie jest konieczne, by tłumacz tworzył numerację - jeśli chce może przekopiować tytuły znajdujące się w spisie, natomiast nie powinien samemu tworzyć nieprzełożonych tytułów - zajmie się tym redakcja)

3. Staramy się nie używać narzędzi do komentowania w plikach (komentarze z boku, po kliknięciu i inne) gdyż zdarza się tak, ze formatowania różnych programów nie są kompatybilne. Jeśli tłumacz/redaktor chce napisać komentarz do urywka, może to zrobić w tekście lub pod/nad tekstem.

4. Tłumacz/redaktor nie musi formatować tekstu tak jak jest to w oryginale. Często kursywy czy pogrubienia w pliku nie są wykorzystywane (jeśli nie są konieczne) w publikacji na sasanie. Podstawowy jest taki, że nie używamy kursyw dla terminów pāḷijskich, co w zwyczaju mają autorzy anglojęzyczni. Czasem kursywą pisane są cytaty, podkreślenia, etc. - redakcja rezerwuje sobie prawo do używania kursyw/pogrubień przy publikacji, mając na uwadze oryginał.

5. Wszelkiego rodzaju tłumaczenia sutt palijskich mozna znaleźć w ww. dziale Tipiṭaki. Tłumacz może skopiować dany fragment, ponieważ istnieją (czasem) różne wersje, może wybrać tą, którą uznaje za najlepszą. Może także, w pewnych okolicznościach na podstawie polskiego przekładu zmienić tłumaczenie, tak by współgrało z oryginałem. Jest też możliwość przetłumaczenia sutty/jej urywka samemu, jednak dobrze gdyby byłą to ostateczność (jeśli mam możliwość użycia już przetłumaczonych sutt). W momencie braku przekładu sutty na Sasanie może albo spróbować przełożyć suttę samemu, ewentualnie zostawić ją do przekładu redakcji.

Przydatne linki:

Warto poczytać portal Sasana.pl i teksty już przetłumaczone. Można dzięki temu dowiedzieć się mniej więcej w jakim stylu tłumaczone i redagowane są teksty. Warto zastanowić się nad składnią i konstrukcją zdania, gdy robi się tłumaczenie przy pomocy różnorakich programów (typu translate.google.com, etc).

Słownik polsko-angielski: http://pl.bab.la/
Synonimy: http://synonim.net/
Słownik języka polskiego: http://sjp.pwn.pl

O autorze

pio.JPG

Piotr Jagodziński
zobacz inne publikacje autora

Piotr Jagodziński - ur. 2 lipca 1980 roku - twórca (2007) i redaktor naczelny (2007 - 2015) portalu Sasana.pl - w 2009 w Birmie pod przewodnictwem Ashin Tejaniya wyświęcony na mnicha buddyjskiego jako Vilāsa Bhikkhu, uzyskał dyplom na Uniwersytecie Theravādy (I.T.B.M.U.), po roku przeniósł się na Sri Lankę, gdzie między innymi odbył odosobnienie z Ajahnem Brahmavamso. W 2011 zrzucił mnisie szaty, pozostając świeckim wyznawcą - upāsaka. W 2016 po raz wtóry wdział mnisie szaty w klasztorze Sāsanārakkha, w Malezji, i dostał od swojego nauczyciela nowe imię - Vilāsadhammika. W 2017, po raz wtóry zrzucił mnisie szaty. Trzeciego razu, jak się zarzeka, już nie będzie. Jego lokalizacja pozostaje nieznana.


Poleć nas i podziel się tym artykułem z innymi: Facebook

Chcąc wykorzystać część lub całość tego dzieła, należy używać licencji GFDL: Udziela się zgody na kopiowanie, dystrybucję lub/i modyfikację tego tekstu na warunkach licencji GNU Free Documentation License w wersji 1.2 lub nowszej, opublikowanej przez Free Software Foundation.

gnu.svg.png

Można także użyć następującej licencji Creative Commons: Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 3.0

cc.png

Źródło: Przepisane z dokumentu dostarczonego przez autora.

Autor: Piotr Jagodziński

Image0001%20%281%29.png


Podoba Ci się ten artykuł? Dołącz do nas lub wesprzyj nas finansowo.
POMÓŻ FUNDACJI "THERAVADA"
(KRS: 0000464215, NIP: 5223006901, Regon: 146715622)
KONTO BANKOWE: 89 2030 0045 1110 0000 0270 1020