Nikt nie osiągnie oświecenia, jedynie wpatrując się w niebo. Nie osiągnie się oświecenia, czytając lub studiując pisma, myśląc lub życząc sobie, aby w moim umyśle zapanował stan oświecenia. Istnieją pewne niezbędne, wstępne warunki, które powodują oświecenie. W języku palijskim są one znane jako bojjhanga, czynniki oświecenia, i jest ich siedem.

STAWANIE SIĘ CZŁOWIEKIEM SZLACHETNYM

Słowo bojjhanga składa się ze słów bodhi, które oznacza oświecenie lub osobę oświeconą, oraz anga, oznaczające czynnik sprawczy. Zatem bojjhanga stanowi czynnik sprawczy oświecenia. Drugie znaczenie słowa bojjhanga wynika z podwójnego znaczenia w języku palijskim dwóch rdzeni tego słowa. Drugim znaczeniem słowa bodhi jest wiedza, która zawiera w sobie Cztery Szlachetne Prawdy: prawdę o powszechnym cierpieniu lub braku zaspokojenia; prawdę, że powodem cierpienia i braku zaspokojenia jest pragnienie; prawdę, że istnieje kres tego cierpienia i prawdę o ścieżce prowadzącej do zakończenia cierpienia, czyli o Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżce. Drugim znaczeniem słowa anga jest fragment lub część. Zatem drugie znaczenie bojjhanga to specyficzna część wiedzy, która pojmuje Cztery Szlachetne Prawdy.

Każdy jogin vipassany potrafi w pewnym stopniu zrozumieć Cztery Szlachetne Prawdy, ale ich prawdziwe zrozumienie wymaga szczegółowego momentu świadomości, znanego jako świadomość ścieżki. To jedno z najbardziej kulminacyjnych wglądów vipassany. Obejmuje ono doświadczenie nibbāny. Jogin, który ich doświadczy, dobrze zna Cztery Szlachetne Prawdy i uważa się, że posiadł czynniki oświecenia (bojjhanga). Odtąd taka osoba jest nazywana szlachetną. Tak więc czynniki oświecenia są również częścią przymiotów osoby szlachetnej. Czasami nazywa się je sambojjhanga, przedrostek sam znaczy pełny, kompletny, poprawny lub prawdziwy. Przedrostek nadaje słowu formę grzecznościową i podkreśla te cnoty, nie zmieniając ich znaczenia w sposób istotny. Owe siedem czynników Oświecenia albo siedem właściwości osoby szlachetnej to: uważność, dogłębne badanie, wysiłek, radość, wyciszenie, koncentracja i bezstronność. W języku palijskim są to: sati, dhamma vicaya, viriya, pīti, passaddhi, samādhi, upekkhā. Każdy z tych siedmiu elementów przewija się we wszystkich fazach praktyki vipassany. Ale jeżeli posłużymy się przykładem kolejnych faz wglądu, możemy powiedzieć, że te siedem czynników oświecenia są widoczne bardzo wyraźnie już na tym etapie medytacji, kiedy jogin zaczyna postrzegać powstawanie i przemijanie zjawisk.

Jak można wykształcić w sobie te czynniki? Poprzez medytację satipaṭṭhāna. Budda rzekł: „O, mnisi, jeśli cztery podstawy uważności będą wytrwale i bezustannie ćwiczone, nieuchronnie i w pełni rozwinie się siedem czynników oświecenia".

Ćwiczenie czterech podstaw uważności nie oznacza studiowania ich, myślenia o nich, słuchania rozpraw im poświęconych czy rozmawiania o nich. Musimy bezpośrednio i doświadczalnie być świadomi czterech podstaw uważności, czterech filarów, dzięki którym można wykształcić uważność. Satipaṭṭhāna Sutta określa je następująco: pierwsza to doznania ciała; druga to odczucia - bolesne, przyjemne i obojętne cechy zawarte w każdym doświadczeniu; trzecia to umysł i myśl; a czwarta - wszystkie inne obiekty świadomości - przedmioty, jakie można widzieć, słyszeć, smakować itd. Ponadto Budda powiedział, że nie należy ćwiczyć uważności sporadycznie, lecz raczej wytrwale i systematycznie. Dokładnie to staramy się robić podczas medytacji vipassany. Tradycja vipassany uczona i rozwinięta przez Mahāsī Sayadawa kładzie nacisk na pełne wykształcenie siedmiu czynników oświecenia i wreszcie doznanie szlachetnej świadomości ścieżki, zgodnie z naukami Buddy.

UWAŻNOŚĆ: PIERWSZY CZYNNIK OŚWIECENIA

Sati, uważność, to pierwszy czynnik oświecenia. Uważność jest najlepszym polskim tłumaczeniem słowa sati. Jednakże posiada pewną bierną konotację, która może wprowadzić w błąd.

Uważność musi być dynamiczna i śmiała. Na odosobnieniach nauczam, że uważność powinna wybiegać naprzód ku przedmiotowi, powinna całkowicie go ogarniać, wnikać w niego, nie przeoczając żadnej jego części. Żeby to unaocznić, często tłumaczy się słowo sati, posługując się wyrażeniem „siła obserwacji". Jednakże żeby było łatwiej i prościej, dalej będę używał w tej książce słowa uważność, niemniej chciałbym, żeby czytelnik pamiętał o dynamicznych właściwościach tego czynnika.

Uważność można dobrze zrozumieć, badając jej trzy aspekty: cechy charakterystyczne, funkcje i przejawianie się. Są to trzy tradycyjne kategorie użyte w Abhidhammie, buddyjskim studium o świadomości, służące opisaniu czynników umysłu. Wykorzystajmy je żeby zbadać po kolei każdy czynnik oświecenia.

Niepowierzchowność

Cechą charakterystyczną uważności jest niepowierzchowność. Sugeruje to, że uważność jest wnikliwa i głęboka. Jeśli wrzucimy korek do strumienia, po prostu będzie podskakiwać na wodzie w górę i w dół, płynąc z prądem. Jeżeli jednak wrzucimy do strumienia kamień, natychmiast pójdzie na samo dno. Zatem uważność zapewnia również to, że umysł zagłębia się w przedmiocie, a nie przemknie po nim w sposób powierzchowny.

Załóżmy, że podczas praktyki satipaṭṭhāna brzuch będzie twoim przedmiotem obserwacji. Starasz się być bardzo zdecydowany, skupiając uwagę na tym, żeby umysł nie „ześlizgiwał się", lecz raczej zagłębiał mocno w proces wznoszenia i opadania brzucha. W miarę jak umysł wnika w ten proces, możesz ogarnąć prawdziwą naturę napięcia, naporu, ruchu itd.

Konieczność zachowania przedmiotu w polu widzenia

Funkcją uważności jest to, że nie pozwala stracić z pola widzenia przedmiotu ani o nim zapomnieć, nie pozwala mu także zniknąć. Jeżeli jesteśmy uważni, pojawiający się przedmiot będzie zauważany i nie będziemy o nim zapominać.

Żeby nie traktować przedmiotu powierzchownie i nie pozwolić mu zniknąć, co jest właściwością i funkcją uważności, musimy postarać się zrozumieć i przećwiczyć trzeci aspekt uważności. Jest nim sposób, w jaki uważność pojawia się, rozwija i przywołuje te dwa poprzednie aspekty. Głównym sposobem przejawienia uważności jest konfrontacja: to ona stawia umysł twarzą w twarz z przedmiotem.

Bezpośrednia konfrontacja z przedmiotem

To tak, jakbyś szedł drogą i spotkał innego idącego, twarzą w twarz, nadchodzącego z przeciwnego kierunku. Kiedy medytujesz, umysł właśnie w taki sposób powinien napotkać przedmiot. Prawdziwa uważność może wykształcić się tylko przez bezpośrednią konfrontację z przedmiotem.

Mówi się, że na twarzy wypisany jest charakter człowieka. Gdy chcesz ocenić wartość jakiejś osoby, bardzo dokładnie przyglądasz się jej twarzy i dokonujesz wstępnej oceny. Jeżeli nie przyjrzysz się bacznie jej twarzy, a zamiast tego twoją uwagę zaprzątną inne części jej ciała, nie ocenisz tej osoby właściwie.

Podczas medytacji musisz zastosować podobny, jeśli nie jeszcze bardziej przenikliwy, sposób patrzenia na przedmiot obserwacji. Tylko wtedy kiedy przyjrzysz się przedmiotowi bardzo dokładnie, zrozumiesz jego naturę. Kiedy spoglądasz na twarz po raz pierwszy, widzisz ogólny jej kształt. Jeżeli przyjrzysz się uważniej, dostrzeżesz szczegóły - powiedzmy - brwi, oczy, usta. Najpierw widzisz twarz jako całość, a dopiero potem jej szczegóły.

W podobny sposób, kiedy obserwujesz wznoszenie się i opadanie brzucha, zaczynasz od ogólnego odbierania tego procesu. Zaczynasz od kierowania swojego umysłu bezpośrednio na wznoszenie i opadanie. Kiedy uda ci się to wielokrotnie, zaczynasz dostrzegać szczegóły bez żadnego wysiłku. Zauważasz różne doznania w czasie wznoszenia i opadania brzucha, jak napięcie, parcie, gorąco czy ruch.

Kiedy jogin raz za razem staje twarzą w twarz z przedmiotem, jego wysiłki zaczną owocować. Pobudza się uważność i mocno skupia się ona na przedmiocie obserwacji. Nie ma przerw. Przedmioty nie znikają z pola widzenia. Nie „ześlizgują się" ani nie znikają, nie są nieuważnie zapomniane. Kilesa nie są w stanie przeniknąć tej silnej bariery uważności. Jeżeli uważność może być utrzymana przez dłuższy czas, jogin może odkryć ogromną czystość umysłu, ponieważ kilesa są nieobecne. Ochrona przed atakiem kilesa jest drugim aspektem uważności. Kiedy uważność jest wytrwale i raz za razem pobudzana, rodzi się mądrość. Przyniesie ze sobą wgląd w naturę ciała i umysłu. Jogin nie tylko zda sobie sprawę z prawdziwych, doświadczalnych doznań wznoszenia i opadania brzucha, ale będzie w stanie pojąć indywidualne cechy różnych fizycznych i mentalnych zjawisk w sobie.

Dostrzeżenie Czterech Szlachetnych Prawd

Jogin może wyraźnie się przekonać, że wszystkie zjawiska fizyczne i mentalne mają jedną wspólną cechę - cierpienie. Kiedy przekona się o tym, mówimy, że została dostrzeżona Pierwsza Szlachetna Prawda.

Gdy dostrzeże się Pierwszą Szlachetną Prawdę, pozostałe trzy również zostaną zauważone. Tak jest powiedziane w pismach i to samo możemy zaobserwować w naszych własnych doświadczeniach. Gdy w chwili występowania zjawisk mentalnych i fizycznych obecna jest uważność, nie przejawiają się żadne pragnienia. Gdy nie ma pragnień, zostaje dostrzeżona Druga Szlachetna Prawda. To pragnienia są źródłem cierpienia, a kiedy ich nie ma, znika również cierpienie. Dostrzeżenie Trzeciej Szlachetnej Prawdy, o przerwaniu cierpienia, dokonuje się wtedy, gdy znika ignorancja i inne skazy. Wszystko to zachodzi wtedy, gdy uważność i mądrość zachowane są w każdej chwili. Dostrzeżenie Czwartej Szlachetnej Prawdy wiąże się z rozwojem elementów Ośmiorakiej Ścieżki. Ten rozwój zachodzi z każdą chwilą uważności. Elementy Ośmiorakiej Ścieżki omówimy bardziej szczegółowo w rozdziale pod tytułem „Rydwan do nibbāny".

Tak zatem możemy powiedzieć, że jogin dostrzega Cztery Szlachetne Prawdy zawsze, gdy obecna jest uważność i mądrość. To każe nam powrócić do dwóch przedstawionych wyżej definicji tego, czym są bojjhanga. Uważność jest częścią świadomości posiadającą wgląd w prawdziwą naturę rzeczywistości; jest częścią wiedzy oświecenia. Jest obecna w umyśle tego, kto zna Cztery Szlachetne Prawdy. Jest nazywana czynnikiem oświecenia (bojjhanga).

Uważność jest przyczyną uważności

Pierwszą przyczyną pojawiania się uważności jest nic innego jak sama uważność. Naturalnie istnieje pewna różnica między słabą uważnością, właściwą początkowym próbom medytacji, a uważnością typową dla wyższych poziomów praktyki, która jest już na tyle silna, by spowodować oświecenie. W rzeczywistości rozwój uważności jest przypierającym na sile impetem, jedna chwila uważności powoduje następną.

Cztery dalsze sposoby rozwijania uważności

Komentatorzy pism znaleźli cztery dodatkowe czynniki pomagające rozwinąć i wzmocnić uważność, aż stanie się ona godna nazwy bojjhanga.

1. Uważność i klarowne pojmowanie
Pierwszym jest satisampajañña, zazwyczaj tłumaczone jako uważność i klarowne pojmowanie. W tym znaczeniu sati jest uważnością pobudzoną w trakcie zwykłej praktyki siedzenia, w trakcie obserwowania zarówno głównego przedmiotu, jak i innych. Sampajañña, klarowne pojmowanie, dotyczy uważności w szerszym zakresie: uważność chodzenia, prostowania, zginania, obrotów, rozglądania się i wszystkich innych działań wykonywanych w zwykłym życiu.

2. Unikanie nieuważnych ludzi
Drugim sposobem rozwijania uważności jest wystrzeganie się ludzi nieuważnych. Jeżeli robisz wszystko, żeby zachować uwagę, a masz do czynienia z jakąś nieuważną osobą, która wciąga cię w długi i zawiły spór, możesz wyobrazić sobie, jak szybko twoja uważność może przepaść.

3. Wybór uważnych przyjaciół
Trzeci sposób kształcenia uważności polega na wiązaniu się z ludźmi uważnymi. Tacy ludzie są wielkim źródłem inspiracji. Spędzając czas z nimi lub w otoczeniu, które ceni sobie uważność, możesz rozwinąć i pogłębić własną uważność.

4. Kierowanie umysłu do pobudzania uważności
Czwartym sposobem jest nakłanianie umysłu do pobudzania uważności. Oznacza to uznawanie uważności za najwyższy priorytet, czujność, aby umysł powracał do niej w każdej sytuacji. Takie podejście jest bardzo ważne, nie pozwala nam zapominać ani ulegać roztargnieniu. Spróbuj, na ile to możliwe, powstrzymywać się od czynności, które nie przyczyniają się do pogłębiania uważności. Jak prawdopodobnie wiesz sam, jest ich bardzo wiele.

Jogin musi spełniać tylko jedno wymaganie - ma być świadomy wszystkiego, co się w chwili obecnej dzieje. Podczas intensywnych odosobnień oznacza to odsunięcie od relacji z innymi ludźmi, pisania i czytania czy nawet studiowania ksiąg. Należy wykazywać szczególną troskę, aby jedzenie nie stało się nawykiem. Należy zawsze zastanawiać się, czy pora, miejsce, ilość i rodzaj jedzenia, jakie jest spożywane, są konieczne, czy nie. Jeśli nie, lepiej unikać powtarzania niepotrzebnych nawyków.

Artykuły o podobnej tematyce:

Sprawdź też TERMINOLOGIĘ


Poleć nas i podziel się tym artykułem z innymi: Facebook

Tytuł oryginału: In This Very Life. The Liberation Teachings of the Buddha
Źródło: © Suddhamma Foundation 1991
Polish edition: Alma Yoray, Copyright: Rony Epstein 2016
In memory of Alma Yoray

Tłumaczenie: Marek Tarnowski, Anna Klegon, Barbara Bolibok, Zbigniew Molski

Image0001%20%281%29.png


Redakcja portalu tłumaczeń buddyjskich: http://SASANA.PL/