DOGŁĘBNE BADANIE: DRUGI CZYNNIK OŚWIECENIA

Mówimy, że umysł jest ogarnięty przez ciemność, ale gdy tylko uzyska się wgląd lub mądrość, pojawia się światło. To światło odsłania zjawiska fizyczne i mentalne w taki sposób, że umysł postrzega je już wyraźnie. To tak, jakbyś był w ciemnym pokoju, w którym rozbłysło światło flesza. Zaczniesz wtedy widzieć, co się znajduje w pokoju. Tak właśnie wygląda drugi czynnik oświecenia - dociekliwość, dhamma vicaya sambojjhanga w języku palijskim.

Należy wyjaśnić znaczenie słowa dociekliwość. W medytacji dociekliwość nie jest procesem myślowym. Jest to pewnego typu intuicyjny wgląd pozwalający dostrzec i rozróżniać cechy znamienne zjawisk. Słowo vicaya zazwyczaj tłumaczy się jako dociekanie, jest ono również synonimem mądrości oraz wglądu. W praktyce vipassany nie istnieje coś takiego, jak dociekania, które niczego nie odkrywają. Jeśli w praktyce jest obecna dociekliwość, występuje też wgląd. Są tym samym.

Czego dociekamy? W co zaglądamy? Zaglądamy w dhammę. Jest to słowo, którego wieloznaczności można doznać osobiście. Ogólnie, kiedy mówimy dhamma, mamy na myśli zjawiska dotyczące umysłu i materii, również prawa rządzące pojawianiem się zjawisk. Dhamma pisana wielką literą odnosi się do nauk Buddy, który uświadomił sobie prawdziwą naturę dhammy i pomógł innym pójść swoją ścieżką. Komentarze wyjaśniają, że w kontekście dociekania słowo dhamma ma dodatkowe, specyficzne znaczenie. Odnosi się zarówno do indywidualnych stanów lub cech wyjątkowych każdego przedmiotu, jak i cech wspólnych z innymi przedmiotami. Właśnie te indywidualne i wspólne cechy powinniśmy odkryć w naszej praktyce.

Wiedza o prawdziwej naturze dhamm

Cechą charakterystyczną dociekania jest zdolność poznania prawdziwej natury dhamm poprzez trafność nieintelektualnego dociekania.

Rozpraszanie ciemności

Funkcją dociekania jest rozpraszanie ciemności. Dhamma vicaya rozjaśnia świadomość, oświetla przedmiot obserwacji, aby umysł mógł dostrzec jego cechy charakterystyczne i przeniknąć jego prawdziwą naturę. Na wyższym poziomie dociekanie prowadzi do całkowitego rozproszenia ciemności, co pozwała umysłowi przeniknąć do nibbāny. Zatem, jak widzicie, dociekanie jest bardzo ważnym elementem naszej praktyki. Jeśli jest ono za słabe lub nie ma go wcale, pojawiają się trudności.

Usuwanie pomieszania

Gdy ktoś wchodzi do całkowicie ciemnego pokoju, może poczuć się bardzo niepewnie. „Czy wpadnę na coś? Połamię sobie nogi? Wpadnę na ścianę?" W jego umyśle panuje zamęt, bo nie wie, jakie przedmioty są w pokoju i gdzie się znajdują. Podobnie się dzieje, kiedy brakuje dhamma vicaya. Jogin znajduje się w stanie chaosu i pomieszania i przepełnia go mnóstwo wątpliwości. „Czy jest w nim ktoś, czy nie ma nikogo? Czy istnieje »ja«, czy nie istnieje? Czy jestem odrębną indywidualnością, czy nie? Czy istnieje dusza, czy nie? Istnieje duch, czy nie istnieje?"

Ciebie również mogą trapić tego rodzaju wątpliwości. Być może wątpisz w nauki o nietrwałości, cierpieniu i braku jaźni. Czy jesteś pewien, że wszystko jest nietrwałe? Może pewne rzeczy nie są tak zupełnie niezadowalające jak pozostałe? Może istnieje jakieś trwale „ja", którego jeszcze nie odkryliśmy? Możesz mniemać, że nibbāna jest bajkową opowieścią wymyśloną przez twoich nauczycieli, a tak naprawdę wcale nie istnieje.

Dociekliwość usuwa pomieszanie. Kiedy się pojawia, wszystko zostaje jasno oświetlone, a umysł wyraźnie widzi to, co istnieje. Już nie martwisz się, że wpadniesz na ścianę, jeśli wyraźnie widzisz naturę zjawisk mentalnych i psychicznych. Nietrwałość, niezadowolenie i brak „ja" stają się dla ciebie całkiem zrozumiałe. Wreszcie możesz przeniknąć prawdziwą naturę nibbāny, tę, w której realność nie będziesz już wątpić.

Podstawowe rzeczywistości

Dzięki dociekliwości docieramy do cech - paramatha dhamma - charakterystycznych podstawowych rzeczywistości, czyli przedmiotów doznawanych bezpośrednio bez udziału konceptualizacji. Istnieją trzy typy podstawowych rzeczywistości: zjawiska fizyczne, zjawiska mentalne oraz nibbāna.

Na zjawiska fizyczne składają się cztery: ziemia, ogień, powietrze i woda. Każdy z nich ma odmienne właściwości, typowe tylko dla niego.
Kiedy mówimy - typowe, możemy również powiedzieć - doznawane jako, gdyż właściwości każdego z tych czterech elementów doświadczamy we własnym ciele jako wrażenia.
Specyfiką ziemi lub jej indywidualną właściwością jest twardość. Właściwością wody jest płynność i spójność. Właściwością ognia jest temperatura, gorąco lub zimno. Właściwościami powietrza, czyli wiatru, są parcie, siła, napięcie, przenikanie i dodatkowy aspekt dynamiczny, którym jest ruch.

Zjawiska mentalne także mają specyficzne właściwości. Na przykład właściwością umysłu, czyli świadomości, jest poznawanie przedmiotów. Inną cechą zjawisk mentalnych zwaną phassa jest wchodzenie w kontakt - uderzenie w przedmiot.

Zwróć teraz uwagę na wznoszenie i opadanie brzucha. Jeśli jesteś świadomy ruchu, możesz dojść do przekonania, że składa się on z doznań. Siła, natężenie, napór, ruch są manifestacjami powietrza. Możesz również odczuwać gorąco lub zimno, elementy ognia. Wrażenia te są przedmiotami umysłu, są dhammami, które badasz. Jeśli twoje doznania są postrzegane bezpośrednio i w specyficzny sposób, jesteś świadomy tych wrażeń, wtedy mówimy, że obecna jest dhamma vicaya.

Dociekanie może również odróżniać inne aspekty Dhammy. Kiedy obserwujesz ruch wznoszenia brzucha, możesz mimowolnie zauważyć dwa odmienne procesy. Z jednej strony to zjawiska fizyczne, wrażenie napinania i ruchu. Z drugiej strony świadomość, odnotowujący umysł, który uświadamia sobie istnienie tych przedmiotów. Jest to wgląd w prawdziwą naturę rzeczy. Kiedy dalej medytujesz, uzyskujesz jeszcze inny wgląd. Zobaczysz, że cechą wspólną wszystkich dhamm jest nietrwałość, niespełnienie i nieobecność „ja". Dzięki dociekaniu można zobaczyć to, co jest powszechne w naturze, w każdym przedmiocie fizycznym i mentalnym. Kiedy wgląd w nietrwałość, niespełnienie i nieobecność, „ja" dojrzeje, mądrość jest w stanie wniknąć w nibbānę. W takim przypadku słowo dhamma będzie odnosić się do nibbāny. Tak więc dhamma vicaya może również znaczyć wgląd wnikający w nibbānę.

Jest jednak coś wyróżniającego nibbānę, co sprawia, że nie ma ona cech wspólnych ze zjawiskami, które można postrzegać. Ma jednakże własne specyficzne właściwości: trwałość, wieczność, brak cierpienia, błogość i szczęście. Tak jak inne przedmioty jest nazywana anattā, niejaźń, ale natura nibbāny różni się od zwykłych zjawisk tym, że nie opiera się na cierpieniu i nietrwałości. Opiera się za to na błogości i trwałości. Kiedy umysł wnika w nibbānę, rozróżnienie to staje się oczywiste dzięki dhamma vicaya, dociekającemu, wnikliwemu wglądowi w dhammę, który nas doprowadził do tego punktu i pozwala nam jasno go widzieć.

Spontaniczny wgląd rodzi dociekliwość

Możemy być ciekawi, jak wykształcić ten czynnik dociekania. Według Buddy jest tylko jeden sposób: musi być wgląd spontaniczny, bezpośrednie postrzeganie. Należy pobudzić uważność, aby zyskać taki wgląd. Trzeba w przenikliwy sposób być świadomym wszystkiego, co się ukazuje. Wtedy umysł może uzyskać taki wgląd w prawdziwą naturę zjawisk. Do tego potrzebna jest „mądra uwaga". Należy kierować umysł ku przedmiotowi, uważnie, wtedy uzyska się ten pierwszy wgląd lub bezpośrednie postrzeganie. Pojawia się czynnik dociekania, a za jego sprawą nastąpią w naturalnym porządku dalsze wglądy, tak jak rozwój dziecka, które przechodzi z zerówki do szkoły i na studia i wreszcie zdobywa dyplom.

Siedem dodatkowych sposobów rozwijania dociekliwości

Komentarze mówią o siedmiu dodatkowych sposobach, które pomagają wykształcić dociekanie jako czynnik oświecenia.

1. Zadawanie pytań
Należy zadawać pytania o Dhammę i praktykę. Trzeba znaleźć osobę mającą wiedzę o Dhammie i rozmawiać z nią. Bez wątpienia ludzie Zachodu mogą łatwo spełnić ten pierwszy wymóg. Są przecież biegli w zadawaniu skomplikowanych pytań. Dobrze jest mieć tę umiejętność, rozwija ona mądrość.

2. Czystość
Drugim pomocniczym sposobem jest czystość ciała i otoczenia, w jakim ono przebywa. Zachowanie czystości ciała oznacza regularne mycie, utrzymywanie w schludności paznokci i włosów oraz dbałość, aby jelita były wolne od zaparć. Utrzymanie w czystości zewnętrznej oznacza ubieranie się w czyste rzeczy, zamiatanie, odkurzanie i dbałość o porządek pomieszczeń, w których żyjesz. Pomaga to rozjaśnić umysł. Kiedy oczy widzą brud i nieporządek, może powstać mentalny nieład. Ale jeśli otoczenie jest czyste, umysł jest jasny i niezmącony. Taki stan mentalny sprzyja rozwojowi mądrości.

3. Zrównoważony umysł
Trzecim sposobem wspomagającym dociekanie jest zrównoważenie pięciu zdolności kontrolujących: wiary, mądrości, uważności, wysiłku i koncentracji. Poświęciliśmy im wiele uwagi w poprzednim rozdziale. Cztery z tych pięciu cech kontrolujących występują parami: mądrość i wiara, wysiłek i koncentracja. Praktyka w istotny sposób zależy od równowagi panującej w tych parach.

Jeżeli wiara jest silniejsza niż mądrość, człowiek jest skłonny do naiwności lub rozpraszają go nadmiernie pobożne myśli, co przeszkadza w praktyce. Z drugiej strony, jeśli przeważa wiedza lub inteligencja, myśli są chytre i fałszywe. Można wprowadzić siebie w błąd w wieloraki sposób, nawet na temat prawdy.
Równowaga między wysiłkiem a koncentracją wygląda następująco: jeżeli ktoś ma nadmierny entuzjazm i pracuje zbyt ciężko, jego umysł jest zbyt podniecony i nie może właściwie skoncentrować się na przedmiocie obserwacji. Ześlizguje się z niego, co powoduje sporą frustrację. Z kolei nadmierna koncentracja prowadzi do lenistwa i ospałości. Kiedy umysł jest nieporuszony i wydaje się, że łatwo koncentruje się na przedmiocie, człowiek odpręża się i rozluźnia i szybko zacznie drzemać.

Równowaga między powyższymi zdolnościami jest aspektem medytacji, który nauczyciel musi całkowicie zrozumieć, jeśli chce nauczać swoich uczniów. Najbardziej podstawowym sposobem zachowania równowagi i odzyskania jej, kiedy zostanie utracona, jest rozwój ostatniej zdolności kontrolującej - uważności.

4-5. Unikanie głupców i zawieranie przyjaźni z mądrymi
Czwarty i piąty sposób wspomagający dociekliwość to unikanie głupców, osób niemądrych i wiązanie się z mądrymi. Kim jest osoba mądra? Ktoś może być wykształcony w pismach. Ktoś inny potrafi z wielką jasnością o czymś myśleć. Kiedy zwiążesz się z takimi ludźmi, z pewnością będziesz lepiej uczył się teorii i przyjmiesz postawę filozoficzną. Nie jest to nic złego. Jednakże inna mądra osoba może dać ci wiedzę i mądrość, której daremnie można szukać w książkach. Pisma mówią, jaki podstawowy warunek powinna spełniać taka osoba. Musi praktykować medytację i osiągać wgląd w powstawanie i przemijanie wszystkich zjawisk. Jeśli ktoś nie osiągnął takiego poziomu, nigdy nie powinien próbować uczyć medytacji, bo kontakt z jego uczniami nie będzie sprzyjał wykształcaniu się w nich dociekliwości.

6. Refleksja nad głęboką prawdą
Szóstym sposobem pomagającym dociekaniu jest refleksja nad głębią Dhammy. Może się wydawać, że w zaleceniu, aby się nad czymś zastanawiać, tkwi sprzeczność, ale głównie oznacza to rozmyślanie nad naturą zjawisk fizycznych i mentalnych z punktu widzenia vipassany: jako zbioru całkowicie bezosobowych związków zjawisk, czynników i umiejętności.

7. Pełne zaangażowanie
Ostatnim ważnym elementem pomagającym pojawianiu się dociekliwości jest pełne oddanie się kształceniu tego czynnika oświecenia. Zawsze powinieneś być skłonny do dociekania, do intuicyjnego, bezpośredniego wglądu. Pamiętaj, że doświadczeń nie trzeba racjonalizować lub intelektualizować. Po prostu praktykuj medytację, abyś bezpośrednio mógł doznawać własnego umysłu i ciała.

Artykuły o podobnej tematyce:

Sprawdź też TERMINOLOGIĘ


Poleć nas i podziel się tym artykułem z innymi: Facebook

Tytuł oryginału: In This Very Life. The Liberation Teachings of the Buddha
Źródło: © Suddhamma Foundation 1991
Polish edition: Alma Yoray, Copyright: Rony Epstein 2016
In memory of Alma Yoray

Tłumaczenie: Marek Tarnowski, Anna Klegon, Barbara Bolibok, Zbigniew Molski

Image0001%20%281%29.png


Redakcja portalu tłumaczeń buddyjskich: http://SASANA.PL/